مواجههٔ مسئله‌آفرینِ «ما» با دیگری: یک رؤیا و چند تفسیر

نویسندگان

  • سایه آذرپناه پژوهشگر
  • مائده مکتوم پژوهشگر

DOI::

https://doi.org/10.53895/DPJS1022

کلیدواژه‌ها:

انقلاب ۱۳۵۷, میشل فوکو, محمدرضا نیکفر, اسلاوی ژیژک, اسلام سیاسی

چکیده

«اجنبی، حرف بزن! بگو من چه باید بکنم که ایرانیان را هشیار نمایم». این جملهٔ عباس میرزا به‌روشنی از نوعی مواجههٔ غریبِ ایرانیان با «دیگری» در آغازِ عصرِ جدید خبر می‌دهد: اجنبی حقیقتی نزدِ خود دارد که آشکارکردن‌اش به هشیاریِ ایرانیان منجر می‌شود. این را می‌توان از نخستین تلاش‌هایِ «ما»یِ ایرانی برایِ تخیلِ رؤیایِ «دیگری» دانست. برایِ بحث دربارهٔ این خیال که از مواجهه با «دیگری» نشأت می‌گیرد، ابتدا نگاهی به «مکتوباتِ» آخوند‌زاده انداخته و بدین واسطه خیالِ «ما»یِ ایرانی را تا انقلابِ ۱۳۵۷ دنبال می‌کنیم. انقلابِ ۱۳۵۷ نقطه‌ای متفاوت در زیستِ این خیال است چرا که رؤیایی غریب و متفاوت بود به‌مثابهٔ رخدادی تکین، و این بار «دیگری» به حیرت افتاد که در آنجا چه خبر است، یا به‌تعبیرِ فوکو «ایرانیان چه رؤیایی در سر دارند». فوکو برایِ فهمِ این رؤیا بر «تعالیم و محتوایِ باطنیِ تشیع» دست می‌گذارد که طبقِ نظرش «شیوهٔ بودنِ» تک‌تکِ معترضان در خیابان‌هایِ ایران را تعیین می‌کرد. روایتِ او از رؤیایِ ایرانیان همواره نقد شده است چرا که در دفاع از «روحانیتِ» رخدادهایِ انقلابی خشونت‌هایِ جاری در شورش را از این «روحانیت» جدا و حتی آن را گریزناپذیر می‌انگارد. اما با استمرارِ خشونت توسطِ حکومتِ بنیادگرایی که سودایِ خلافتِ اسلامی داشت، این رؤیا به یک کابوس استحاله یافت و خودِ فوکو هم دیگر بحث‌اش را ادامه نداد. برایِ فهمِ این کابوس به سالِ ۱۳۸۸ می‌رویم و بر بحثِ نیکفر از «حقیقتِ دینی» تمرکز می‌کنیم که در زندان پدیدار می‌شود. نوشته چنین پایان می‌یابد که ۵۷ و ۸۸ تنها تحققِ یک کابوس نبود، و با خوانشِ ژیژک از «رخدادِ ایرانی» می‌بینیم که توانشِ رهایی‌بخشِ اسلام را نمی‌توان به‌واسطهٔ خشونت‌اش نادیده گرفت.

استنادها (مراجع)

Afary, Janet, and Kevin B. Anderson, trans. “Is It Useless to Revolt?” In Foucault and the Iranian Revolution: Gender and the Seductions of Islamism, 263-267. Chicago and London: The University of Chicago Press, 2005.

———, trans. “Is It Useless to Revolt?” In Foucault and the Iranian Revolution: Gender and the Seductions of Islamism. Translated by Mostafa Darvishi. Problematica, February 15, 2015. http://problematicaa.com/revolt-foucault/.

Akhundov, Mirza Fatali. Maktubāt [Letter to Mīrzā Āqā Tabrīzī] (PDF). Edited by Ali Asqar Haqdār. Bāšgāhe Adabiiāt, 2016. https://disk.yandex.ru/i/Cp1k5vJCsVDzA.

Benslama, Fethi. Psychoanalysis and the Challenge of Islam. Translated by Robert Bononno. Minneapolis and London: University of Minnesota Press, 2009.

Foucault, Michel. “L'esprit d'un monde sans esprit, entretien avec P. Blanchet et C. Brière”. In Iran: la révolution au nom de Dieu, Translated by Nikoo Sarkhosh and Afshin Jahandideh, 51-68. Tehran: Nashr-e Ney, 2013.

———. “A quoi revent les Iraniens?” In Dits et écrits. Vol. 3 Of Dits et écrits, edited by Daniel Defert and Francois Ewald, Translated by Hossein Masoumi, 33-43. Tehran: Hermes, 2013.

Nikfar, Mohamad Rezā. “Elāhiiāte šekanje” [Theology of torture]. Radio Zamāneh, September 2, 2009. https://zamaaneh.com/nikfar/2009/09/post_125.html.

———. “Rošanfekrie dini va masёaleie šar” [Religious intellectualism and the problem of evil]. Radio Zamāneh, August 4, 2016. https://www.radiozamaneh.com/291888/.

Jaubert, Pierre Amédée. Voyage en Armenie et en Perse, fait dans les annees 1805 et 1806. Translated by Mahmood Hedayat. Tehran: Chapkhaneh Taban, 1943.

Žižek, Slavoj. “Michel Foucault and the Iranian Event”. In In Defense of Lost Causes, 107-117. London: Verso, 2008.

دانلود

چاپ شده

04/25/2022

ارجاع به مقاله

آذرپناه سایه, و مکتوم مائده. 2022. «مواجههٔ مسئله‌آفرینِ ‘ما’ با دیگری: یک رؤیا و چند تفسیر». ژورنال آزادی اندیشه, ش 11 (آوریل):45-64. https://doi.org/10.53895/DPJS1022.

شماره

نوع مقاله

مقاله پژوهشی

##category.category##